Rozwód małżonków posiadających wspólne małoletnie dzieci to nie tylko rozstrzygnięcie o samym rozwiązaniu małżeństwa. Sąd rozwodowy obowiązany jest z urzędu orzec o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków, o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz o wysokości, w jakiej każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka (art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Rozwód małżonków posiadających wspólne małoletnie dzieci to nie tylko rozstrzygnięcie o samym rozwiązaniu małżeństwa. Sąd rozwodowy obowiązany jest z urzędu orzec o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków, o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz o wysokości, w jakiej każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka (art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). W praktyce to właśnie te kwestie – a nie sam rozwód – najczęściej wydłużają postępowanie, generują koszty i eskalują konflikt między stronami. Instrumentem, który pozwala tego uniknąć, jest porozumienie rodzicielskie, nazywane również planem wychowawczym.
Czym jest porozumienie rodzicielskie?
Porozumienie rodzicielskie to pisemne uzgodnienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie. Jego podstawę normatywną stanowi art. 58 § 1 zd. 2 k.r.o., zgodnie z którym sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Nie jest to zatem dokument o charakterze wyłącznie grzecznościowym – ustawodawca wprost przewidział jego rolę w postępowaniu rozwodowym, a sąd, akceptując porozumienie, nadaje jego postanowieniom moc rozstrzygnięcia zawartego w wyroku.
Co istotne, od nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dokonanej ustawą z dnia 25 czerwca 2015 r. zawarcie porozumienia nie jest już warunkiem koniecznym pozostawienia władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Sąd może pozostawić pełną władzę rodzicielską obojgu rodzicom także w braku porozumienia, jeżeli przemawia za tym dobro dziecka. Nie zmienia to jednak faktu, że przedłożenie zgodnego planu wychowawczego pozostaje najprostszą drogą do takiego rozstrzygnięcia i wyraźnym sygnałem dla sądu, że rodzice są zdolni do współdziałania w sprawach dziecka.
Co powinno zawierać porozumienie?
Przepisy nie narzucają sformalizowanej treści porozumienia rodzicielskiego. Praktyka orzecznicza i doświadczenie zawodowe pozwalają jednak wskazać elementy, które dobrze skonstruowany plan wychowawczy powinien obejmować:
- sposób wykonywania władzy rodzicielskiej – pozostawienie jej obojgu rodzicom albo powierzenie jednemu z ograniczeniem władzy drugiego do określonych obowiązków i uprawnień;
- określenie miejsca zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców albo ustalenie opieki naprzemiennej;
- harmonogram kontaktów – dni tygodnia, weekendy, święta, ferie i wakacje, wraz z zasadami odbierania i odwożenia dziecka;
- zasady podejmowania istotnych decyzji dotyczących dziecka: wyboru szkoły, leczenia, zajęć dodatkowych, wyjazdów zagranicznych czy wyrobienia paszportu;
- wysokość alimentów oraz zasady partycypacji w kosztach nadzwyczajnych (leczenie, wypoczynek, edukacja);
- zasady komunikacji między rodzicami oraz sposób rozwiązywania przyszłych sporów, w tym ewentualne odwołanie się do mediacji.
Im bardziej precyzyjne porozumienie, tym mniejsze ryzyko sporów wykonawczych po rozwodzie. Ogólnikowe sformułowania w rodzaju „kontakty będą odbywać się zgodnie z ustaleniami stron” w praktyce często stają się zarzewiem kolejnych postępowań – tym razem o wykonywanie kontaktów.
Jak porozumienie usprawnia postępowanie rozwodowe?
Korzyści procesowe wynikające z przedłożenia porozumienia rodzicielskiego są wymierne. Po pierwsze, sąd zwolniony jest z konieczności prowadzenia rozbudowanego postępowania dowodowego co do kwestii opiekuńczych. W sprawach spornych standardem jest dopuszczanie dowodu z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów (OZSS), na którą oczekuje się niejednokrotnie wiele miesięcy – zgodne porozumienie z reguły czyni ten dowód zbędnym, co potrafi skrócić postępowanie o rok lub dłużej.
Po drugie, na zgodny wniosek stron sąd w ogóle nie orzeka o utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem (art. 58 § 1b k.r.o.), pozostawiając tę materię bieżącym uzgodnieniom rodziców. Rozwiązanie to sprawdza się tam, gdzie współpraca rodziców przebiega bezkonfliktowo i strony nie chcą krępującego je sztywnego harmonogramu w wyroku.
Po trzecie, rozwód oparty na porozumieniu kończy się nierzadko już na pierwszej rozprawie, ograniczonej do przesłuchania stron. Oznacza to niższe koszty zastępstwa procesowego, mniejsze obciążenie emocjonalne oraz – co najważniejsze – oszczędzenie dziecku udziału w badaniach i przedłużającym się konflikcie rodziców. Doświadczenie pokazuje, że ustalenia wypracowane wspólnie przez rodziców są respektowane znacznie chętniej niż rozstrzygnięcia narzucone wyrokiem, co przekłada się na stabilność sytuacji dziecka po rozwodzie.
Kontrola sądu – dobro dziecka jako granica swobody stron
Porozumienie rodzicielskie nie wiąże sądu automatycznie. Kryterium jego uwzględnienia jest zgodność z dobrem dziecka – sąd bada, czy przyjęte przez rodziców rozwiązania odpowiadają potrzebom małoletniego, jego wiekowi, dotychczasowym relacjom z każdym z rodziców oraz realiom życia rodziny. Porozumienie rażąco jednostronne, przewidujące alimenty w wysokości symbolicznej albo faktycznie eliminujące jednego z rodziców z życia dziecka, nie zostanie zaakceptowane. Również z tego względu warto powierzyć przygotowanie planu wychowawczego profesjonalnemu pełnomocnikowi – dokument musi być nie tylko zgodny z wolą stron, ale i skonstruowany tak, by przeszedł pozytywnie weryfikację sądu.
Mediacja jako droga do porozumienia
Jeżeli małżonkowie nie są w stanie samodzielnie wypracować zgodnych ustaleń, sąd może skierować ich do mediacji – także w przedmiocie zaspokojenia potrzeb rodziny, alimentów, sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej i kontaktów z dzieckiem (art. 445² Kodeksu postępowania cywilnego). Ugoda mediacyjna obejmująca kwestie rodzicielskie może następnie stać się podstawą rozstrzygnięć zawartych w wyroku rozwodowym. Mediacja bywa szczególnie wartościowa tam, gdzie konflikt stron dotyczy szczegółów – harmonogramu kontaktów czy podziału kosztów – a nie samej zasady wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej.
Podsumowanie
Porozumienie rodzicielskie to jedno z najskuteczniejszych narzędzi usprawnienia procesu rozwodowego. Pozwala skrócić postępowanie, ograniczyć jego koszty, uniknąć angażowania dziecka w sprawę sądową oraz zbudować fundament współpracy rodzicielskiej na lata po rozwodzie. Warunkiem jego skuteczności jest jednak rzetelne, precyzyjne i zgodne z dobrem dziecka uregulowanie wszystkich istotnych kwestii – od władzy rodzicielskiej, przez kontakty, po alimenty.
Kancelaria Adwokacka PENTAGRAM w Lubinie od lat wspiera klientów w sprawach rozwodowych i rodzinnych – zarówno w negocjowaniu i redagowaniu porozumień rodzicielskich, w tym planów opieki naprzemiennej, jak i w prowadzeniu spraw spornych. Zapraszamy do kontaktu w celu omówienia Państwa sytuacji i dobrania strategii najlepiej zabezpieczającej interes dziecka oraz Państwa interesy w postępowaniu rozwodowym.
